ارزیابی خسارت بارش‌های ۱۵ تا ۱۹ آبان؛ یک جاده در ۷۲ ساعت ۶ بار زیر گل‌ولای رفت/ جاده امامزاده داوود فروریخت/ چندین واژگونی در بزرگراه‌های مشهد
به گزارش خبرآنلاین، مهدی زارع، استاد دانشگاه و پژوهشگر، با بررسی پیامدهای بارش‌های ۱۵ تا ۱۹ آبان ۱۴۰۵، از آسیب‌پذیری مجموعه‌ای از جاده‌ها، پل‌ها و محله‌های شهری در برابر بارش‌های حدی می‌گوید؛ آسیب‌پذیری‌ای که در نقاط مختلف کشور شکل‌های متفاوتی به خود گرفته است.
به گفته او، تخریب بستر جاده امامزاده داوود، شش بار وقوع سیلاب و گل‌ولای در محور کرج–کندوان طی ۷۲ ساعت، قطع موقت پل بایلر در گلستان و بیش از شش مورد واژگونی خودرو در بزرگراه‌های مشهد، تنها بخشی از نشانه‌های این وضعیت است. زارع معتقد است این حوادث را نباید صرفاً اتفاقاتی پراکنده یا ناشی از خطای رانندگان دانست، بلکه باید آنها را نشانه‌ای از محدودیت ظرفیت زیرساخت‌های کشور در مواجهه با بارش‌های شدید و رواناب‌های ناگهانی تلقی کرد.
جاده امامزاده داوود؛ فروریزش بستر راه در پی بارش شدید
مهدی زارع با اشاره به آسیب‌های جاده‌ای ناشی از بارش‌های اخیر، جاده امامزاده داوود در شمال سولقان را یکی از شاخص‌ترین نمونه‌ها معرفی می‌کند و می‌گوید: در ۱۷ آبان، بارش شدید موجب نشست زمین و تخریب سازه‌ای در این محور شد و در نهایت راه را مسدود کرد.
به گفته این پژوهشگر، آنچه در جاده امامزاده داوود اتفاق افتاد، صرفاً آب‌گرفتگی یا گل‌آلود شدن سطح مسیر نبود، بلکه بستر راه در نتیجه نفوذ آب و رواناب دامنه‌ای دچار فروریزش شد. قرار گرفتن این جاده در دامنه جنوبی البرز، شیب تند و مجاورت با آبراهه‌های فصلی، از جمله عواملی هستند که هنگام بارش شدید، آسیب‌پذیری آن را افزایش می‌دهند.
او ادامه می‌دهد: در چنین شرایطی، جریان آب و مواد سست دامنه به سمت پایین حرکت می‌کنند و می‌توانند بستر و دیواره راه را مسدود یا تخریب کنند. این نخستین بار نیست که چنین محوری در جریان بارندگی شدید آسیب می‌بیند، اما در بارش اخیر، جاده امامزاده داوود تنها محور رسمی مسدودشده در حوزه تهران بود که انسداد آن به دلیل تخریب مسیر اتفاق افتاد.
محور کرج–کندوان در ۷۲ ساعت شش بار گرفتار سیلاب شد
زارع با اشاره به وضعیت محور کرج–کندوان در استان البرز، تکرار سیلاب و گل‌ولای در این جاده را یکی از نشانه‌های جدی آسیب‌پذیری زیرساخت‌های جاده‌ای می‌داند و می‌گوید: در ۱۷ آبان، حوالی ظهر، محدوده کیلومتر ۳ این محور در منطقه سرودار با جریان سیلاب و گل‌ولای مواجه شد و مسیر به‌طور کامل قطع شد.
او با بیان اینکه این حادثه تنها یک بار رخ نداد، ادامه می‌دهد: در ۷۲ ساعت منتهی به ۱۷ آبان، محور کرج–کندوان شش بار با سیلاب و گل‌ولای روبه‌رو شد. به این ترتیب، این مسیر در فاصله سه روز، چندین بار چرخه آب‌گرفتگی، پاکسازی و آب‌گرفتگی مجدد را تجربه کرد.
این استاد دانشگاه با اشاره به ویژگی‌های جغرافیایی محدوده سرودار توضیح می‌دهد: این منطقه به خروجی دره نزدیک است و حوضه آبگیر گسترده‌ای در بالادست آن قرار دارد. به همین دلیل، بارش شدید حتی در بازه زمانی کوتاه می‌تواند جریان سیلابی حامل خرده‌سنگ و مواد دامنه‌ای ایجاد کند.
به اعتقاد زارع، بازگشایی مکرر مسیر با تلاش نیروهای راهداری، توانایی مداخله فوری را نشان می‌دهد، اما در عین حال تکرار این حوادث بیانگر آن است که تأسیسات زهکشی و حفاظتی محور، ظرفیت کافی برای مقابله با حجم مواد منتقل‌شده در جریان بارش‌های شدید را ندارند. هر بار ورود گل‌ولای نیز بخشی از عمر روسازی جاده و پایداری شیب‌های اطراف آن را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
پل بایلر در گلستان؛ وقتی طغیان رودخانه راه را قطع می‌کند
این پژوهشگر در ادامه به استان گلستان اشاره می‌کند و می‌گوید: در جریان بارش‌های اخیر، چند نقطه از راه‌ها و پل‌های استان با اختلال مواجه شدند. یکی از نمونه‌های مشخص، پل بایلر در شهرستان کلاله بود که در پی طغیان شبانه رودخانه برای چند ساعت مسدود شد و پس از آن با تلاش نیروهای راهداری دوباره به بهره‌برداری رسید.
زارع با توضیح درباره آسیب‌پذیری پل‌ها در برابر سیلاب می‌گوید: در جریان سیلاب، پایه‌های پل در معرض شست‌وشوی جریان پرسرعت آب قرار می‌گیرند. همچنین ممکن است عرشه پل با اجسام شناور برخورد کند یا آب از سطح آن عبور کند و امکان تردد ایمن را از بین ببرد. در چنین شرایطی، بستن مسیر می‌تواند تنها گزینه ایمن باشد.
او با اشاره به شرایط جغرافیایی برخی محورهای گلستان ادامه می‌دهد: مسیرهایی که در حاشیه رودخانه‌ها یا اراضی پست کشاورزی قرار دارند، معمولاً با محدودیت ظرفیت زهکشی مواجه‌اند. هنگام بارندگی شدید، سرریز رودخانه و رواناب دامنه‌ای ممکن است هم‌زمان اتفاق بیفتند و سطح جاده را به‌سرعت زیر آب و گل‌ولای ببرند.
به گفته زارع، اگرچه این مسیرها پس از پاکسازی بازگشایی شدند، اما اختلال هم‌زمان در چند محور نشان می‌دهد شبکه راه‌های شرق و شمال گلستان در برابر بارش‌های شدید، هم از نظر ظرفیت زهکشی و هم از نظر مسیرهای جایگزین برای حفظ ارتباط، با محدودیت روبه‌رو است.
بیش از شش واژگونی خودرو در بزرگراه‌های مشهد؛ خطر نخستین باران
زارع در بخش دیگری از بررسی خود به حوادث بزرگراهی مشهد در ۱۷ آبان اشاره می‌کند و می‌گوید: هم‌زمان با نخستین بارش قابل‌توجه، بیش از شش مورد واژگونی خودرو در کریدورهای بزرگراهی این شهر گزارش شد. بزرگراه‌های شهید چراغچی، شهید سلیمانی و شهید بابانظر از جمله مسیرهایی بودند که این حوادث در آنها رخ داد.
به گفته او، یکی از این حوادث مربوط به واژگونی یک کامیون باری در بزرگراه شهید چراغچی بود که ترافیک سنگینی ایجاد کرد.
این پژوهشگر با توضیح درباره علت لغزندگی جاده‌ها در آغاز بارندگی می‌گوید: یکی از عوامل اصلی، ترکیب آب باران با آلودگی‌های روغنی و گردوغبار انباشته‌شده روی سطح آسفالت است. این ترکیب می‌تواند چسبندگی لاستیک خودرو به سطح جاده را کاهش دهد و احتمال لغزش و از دست رفتن کنترل خودرو را افزایش دهد.
او ادامه می‌دهد: در بزرگراه‌هایی که خودروها با سرعت بالا حرکت می‌کنند، زمان واکنش راننده کوتاه‌تر است و همین مسئله خطر واژگونی را افزایش می‌دهد. نخستین بارندگی پس از یک دوره خشک می‌تواند خطرناک‌تر باشد، زیرا گردوغبار و روغن انباشته‌شده روی سطح آسفالت هنوز شسته نشده و با آب، لایه‌ای لغزنده ایجاد می‌کند.
زارع با اشاره به تکرار این حوادث در چند بزرگراه مشهد تأکید می‌کند که بیش از شش واژگونی در یک روز و در جریان یک سامانه بارشی، باید به‌عنوان نشانه‌ای از ریسک موجود در شبکه بزرگراهی شهر در شرایط بارندگی بررسی شود، نه اینکه صرفاً به خطای فردی رانندگان نسبت داده شود.
گنبدکاووس؛ خطر آب‌گرفتگی در شهرهای دشت‌نشین
این استاد دانشگاه در ادامه بررسی خود، به شرایط شهر گنبدکاووس نیز اشاره می‌کند و می‌گوید: ویژگی‌های طبیعی و توپوگرافی این شهر می‌تواند در زمان بارندگی شدید، زمینه‌ساز تجمع آب در معابر شود.
به گفته زارع، گنبدکاووس در دشتی نسبتاً هموار با زمین‌های لسی قرار گرفته است. در چنین شرایطی، شیب طولی کم خیابان‌ها موجب می‌شود سرعت حرکت رواناب سطحی پایین باشد. اگر شبکه جمع‌آوری و هدایت آب نیز ظرفیت کافی نداشته باشد یا بخشی از مسیرهای زهکشی مسدود شود، آب در معابر جمع می‌شود و برای مدت بیشتری باقی می‌ماند.
بارش‌های حدی؛ آزمون جدی زیرساخت‌های شهری و جاده‌ای ایران
زارع با کنار هم قرار دادن نمونه‌های آسیب‌دیده در بارش‌های اخیر، معتقد است یک الگوی مشخص در آسیب‌پذیری زیرساخت‌های کشور دیده می‌شود. به گفته او، بخش مهمی از محورهای آسیب‌دیده در مناطق کوهستانی و دامنه‌های کوهپایه‌ای قرار دارند و در مقابل، برخی محله‌های شهری در دشت‌ها به دلیل زهکشی ناکافی با خطر آب‌گرفتگی مواجه‌اند.
او توضیح می‌دهد: آسیب‌پذیری جاده امامزاده داوود و محور کرج–کندوان عمدتاً از رواناب دامنه‌ای و انتقال گل‌ولای ناشی می‌شود؛ در گلستان، طغیان رودخانه‌ها و سرریز آب عامل اصلی اختلال در مسیرهاست؛ در مشهد، لغزندگی سطح آسفالت در بزرگراه‌های پرتردد خطر واژگونی خودروها را افزایش می‌دهد و در گنبدکاووس نیز هم‌نشینی زمین هموار و زهکشی ناکافی، زمینه تجمع آب را فراهم می‌کند.
این پژوهشگر با تأکید بر محدود بودن حاشیه ایمنی راه‌ها و زیرساخت‌های شهری در برابر بارش‌های فرین می‌گوید: یک جاده ممکن است در فاصله ۷۲ ساعت، شش بار با گل‌ولای مسدود شود، یک پل در جریان چند ساعت طغیان رودخانه از مدار خارج شود و در یک روز چندین واژگونی در نقاط مختلف یک شبکه بزرگراهی اتفاق بیفتد.
زارع معتقد است این حوادث را نمی‌توان صرفاً رخدادهایی استثنایی و صدساله تلقی کرد، بلکه باید آنها را در چارچوب فشارهای تکرارشونده ناشی از نوسانات اقلیمی و محدودیت زیرساخت‌ها بررسی کرد.
او در پایان تأکید می‌کند: برای تصمیم‌گیران، مسئله فقط بازگشایی جاده‌ها و پاکسازی مسیرهای آسیب‌دیده نیست؛ بلکه باید مشخص شود کدام محورها به‌طور مکرر دچار آسیب می‌شوند، کدام محله‌ها با مشکل ساختاری آب‌گرفتگی مواجه‌اند و کدام بزرگراه‌ها در زمان بارندگی الگوی خوشه‌ای واژگونی خودروها را نشان می‌دهند. شناسایی این نقاط و بررسی دقیق علل آسیب‌پذیری آنها می‌تواند نقطه شروعی برای کاهش خسارات بارش‌های شدید در آینده باشد.
۴۷۴۷
